Bijzondere vondst: een schroef-penning uit Zuid Duitsland in Ericase grond. Uit Ericase grond komen zo af en toe voorwerpen van historische betekenis naar boven. Historische betekenis in die zin dat ze gedateerd kunnen worden van vóór de vestiging van pioniers op Erica in 1863 en dat ze een (cultuurhistorische) waarde vertegenwoordigen. Dat kan een ‘zesponder’ kanonskogel zijn in de buurt van de voormalige Bargerschans, maar ook een munt.
Dit keer aandacht voor de vondst van Peter Wagenaar van een zogenaamde schroefpenning (officieel genaamd: Lutherthaler of Schraubtaler). Peter Wagenaar heeft deze gevonden met zijn metaaldetector in 1997 op het terrein van landbouwbedrijf van zijn vriend Joost Lubberman. Een speurtocht naar de herkomst van de munt heeft veel en gedetailleerde informatie opgeleverd over de maker, de afbeeldingen en de leeftijd.
Een Schraubtaler?
Schraubtaler is een verzamelnaam voor munten van ca. 4-5 cm in doorsnee en 5 mm dik.
Vaak van zilver, maar soms ook van goud, tin en zelfs hout. Ze bestaan uit twee helften die op elkaar passen. Beide zijden hebben hebben aan de buitenkant in metaal of hout bewerkte reliëfafbeeldingen. Aan de binnenkant van de beide helften is er een kleine ruimte om iets in op te bergen, bijvoorbeeld een gouden munt of papieren afbeeldingen. Dit uit veiligheidsoverwegingen. Net als de zilveren relief afbeeldingen van de buitenkant waren de gegraveerde papieren miniatuur afbeeldingen aan de binnenkant echte kunststukken. Ze waren vaak gekleurd en ineengevouwen.
In aristocratische kringen werden Talers gebruikt om afbeeldingen van aanstaande echtgenoten van (gearrangeerde) huwelijken in op te bergen. Maar ook waren er Talers met kerkelijke afbeeldingen, afbeeldingen van veldslagen, van klederdrachten en vooral van het leven van Maarten Luther.
De eerste Schraubthaler werd rond 1519 in het Zuid-Duitse Joachimsthal gefabriceerd, in een gebied met diverse zilvermijnen. De hoogtijdagen van de vervaardiging van de Schaubthalers was in de 17e en 18e eeuw en vonden vooral plaats in Augsburg, zo’n 60 km ten noordwesten van München.
Augsburg was in die tijd een belangrijk handels- en kunstcentrum. En niet ver van de kasteelkerk in Wittenberg waar Maarten Luther in 1517 zijn 95 Stellingen vastpinde en zo aan het begin stond van de Protestantse Reformatie.
Ook in het begin van de 20e eeuw waren Schraubtalers populair en veel van hen bevatten afbeeldingen van Wereldoorlog I.
Schraubtalers hadden dus verschillende doelen. Ze waren mooi om te zien (sieraden dus), gaven status aan de bezitter, deden dienst als herdenkingspenning, konden gebruikt worden als heimelijke bewaarplaats en waren in zekere zin voorlopers van de huidige dating app.
De op Erica gevonden Schraubtaler
De bijna 30 jaar geleden op Erica gevonden zilveren Schraubtaler heeft op één buitenkant een afbeelding van een man met kind en een vrouw met wieg op haar rug, gevolgd door een echtpaar. Op de achtergrond staan een paard met wagen en daarboven het oog van God.
Ook heeft het de tekst: ‘Gehe aus Deinem Lande und von Deiner Freindschaft – Act.7.v3’.
Op de andere kant Koning Friedrich Wilhem I onder een sierkleed zittend op een troon. Voor hem staan emigranten: kind, man, vrouw met kind op de arm en een oude man. Achter de balustrade zijn gebouwen zichtbaar. Tevens de tekst ‘Zeuch in ein Land dass ich Dir zeichen will – Act.7.v3’;
De inhoud van de op Erica gevonden Schraubtaler
De inhoud van de op Erica gevonden Schraubtaler bestaat uit 13 afbeeldingen van de zogenaamde ‘Salzburger Emigration’.
Het betreft 11 voorstellingen met bijschrift en 2 landkaartjes: een van het aartsbisdom Salzburg (het land dat men moest verlaten) en een van Pruisen (het nieuwe land).
Het aantal afbeeldingen behoorde 17 te zijn; die op Erica gevonden is heeft er nog 11. Op het landkaartje van Pruisen staat de naam van de persoon die hem heeft vervaardigd: Daniel Höckhinger. Deze zilversmid kwam uit Augsburg. Vergelijkbare exemplaren zijn ook in Wenen, Berlijn en Augsburg te vinden.
In de spannende jaren rond 1730 werd heel Europa opgeschrikt door een golf van godsdienstige vervolging.
In 1732 was er een emigratiegolf van Protestanten waaraan zo’n 20.000 personen deelnamen. Deze -voornamelijk boeren en mijnwerkers- uit Salzburg verzetten zich tegen de aartsbisschoppelijke overheid en emigreerden uiteindelijk naar Pruisen, Holland, Denemarken Zweden, Engeland en Amerika.
780 Luthersgezinden bergwerkers uit Durnberg vertrokken begin 1733 naar Breskens en kwamen daar 9 maart 1733 aan. Boeren uit het nabijgelegen eiland Cadzand uitten hun ongenoegen over deze nieuwe werkkrachten. Het leidde er uiteindelijk toe dat een beperkter aantal van 214 personen (42 families) zich aldaar vestigden.
Als aandenken en ondersteuning voor de emigranten die deelnamen aan de uittocht werden vele Schraubtalers vervaardigd en door de emigranten meegenomen naar hun nieuwe bestemming.
De gevonden Schraubtaler is via de zilver conservator van het Frans Hals museum te Haarlem door een expert van het Koninklijk Penningkabinet te Leiden gedetermineerd en beoordeeld. De expert vond de vondst zeer bijzonder, met name omdat de papieren afbeeldingen nog in zulke goede staat waren. De Schraubtaler werd op basis van de afbeeldingen gedateerd op 1732.
Hoe zou deze Schraubtaler in Ericase grond terecht gekomen kunnen zijn?
Het blijft gissen, maar enkele mogelijkheden lijken voorstelbaar over het hoe de Schraubtaler in op het terrein van Lubberman in een relatief jong dorp als Erica terecht gekomen is:
- Een reiziger uit Pruisen of het koninkrijk Hannover die ergens in de 18e of 19e eeuw de moerassen doorstak en onderweg de munt verloren moet hebben;
- Een reiziger uit eind 19e of begin 20e eeuw die het zogenaamde ‘Pad van Groenhof’ volgde richting kerk dat over het huidige terrein van Lubberman liep. Wellicht dat die reiziger overnachtte bij destijds hotel Hofhuis dat toen schuin tegenover de Katholieke kerk stond.
Peter Wagenaar
Variërend van een zegelring uit ca 1550, via oude munten zoals duiten vanaf 1600 of een 2 reales stuk (Spanje) uit 1475 tot fietsplaatjes en musketkogels. De metaaldetectie hobby bracht hem ook in archieven, op zoek naar oude kaarten om potentiële vindplaatsen te kunnen traceren. Enkele van zijn vondsten hebben de titel ‘schatvondst’ gekregen en zijn aangemeld bij het Koninklijk Penningkabinet in Leiden. Hij heeft over de vondst van de Ericase Schraubtaler een verhaal geschreven waarmee hij in 1999 mee wilde dingen naar de ‘vondst van het jaar’.
Overige vondsten uit Ericase grond
De Schraubtaler is zeker een interessante vondst, maar niet de enige van belang en zeker niet de oudste.
Uit de periode tussen 9000 en 5000 voor Chr. zijn er in Ericase grond vuurstenen werktuigen zoals pijlpunten gevonden.
Ten zuidoosten van Erica is een veenlijk gevonden bij het vervenen. (Achter de Knigge Hoeve aan de Ensingwijk).
In het noordwesten is in een bosje een kringurnenveld bij een grafheuvel gevonden.
Op de Hankenberg (iets ten zuiden van Zuidbarge ter hoogte van de pluktuin) zijn er urnen uit de Trechterbekercultuur gevonden (4350-2800/2700 voor Chr.).
Er wordt vermoed dat op de Hankenberg nog meer interessants te vinden is. Naar verwachting wordt er bij de Hankenberg verder archeologisch onderzoek gedaan.
Kortom: er zullen in de komende jaren vast nog wel meer bodemschatten zich openbaren op Erica!
Bronnen
De volgende bronnen zijn onder meer gebruikt:
- Schraubtaler – Peter E. Lewis
- Die Schraumunzen auf die Salzburger Emigration – Karl Roll
- Beschrijving van vondst Schraubtaler en verder onderzoek – Peter Wagenaar
- Op Erica (1863-2013) Van Boekweit- en veenkolonie naar een moderne dorpssamenleving – Marcel A. Bulte, Hans Ladrak en Gerhard J. Vedder
